Uw browser (Internet Explorer 11) is verouderd en wordt niet meer ondersteund. Hierdoor werkt deze website mogelijk niet juist. Installeer Google Chrome of update uw browser voor meer internetveiligheid en een beter weergave.

Zoeken

Leerlijn seksuele vorming in het (voortgezet) speciaal onderwijs

Met de leerlijn seksuele vorming kun je doelgericht en ontwikkelingsgericht seksuele vorming geven. Benieuwd hoe de leerlijn is opgebouwd? Op deze pagina krijg je inzicht in de vijf thema’s met tips voor het geven van de lessen.

We hebben geregeld te maken met leerlingen die ongepast seksueel gedrag laten zien. Sinds we seksuele vorming geven, weten we beter hoe we hier mee om kunnen gaan.
Yvonne van Dieten | GZ-psycholoog, cluster 3 zml - De Berkenschutse

Kerndoelen vertaald naar lesdoelen

In de leerlijn seksuele vorming zijn de wettelijk verplichte kerndoelen vertaald naar lesdoelen voor leerlingen in het (voortgezet) speciaal onderwijs.

Sinds 1 december 2012 zijn de thema’s seksualiteit en seksuele diversiteit expliciet opgenomen in de kerndoelen voor het onderwijs. Daarmee is het belang van relationele en seksuele vorming officieel erkend.

Download hier de leerlijnen:

5 Thema’s & 16 niveaus

De leerlijn seksuele vorming is een leidraad voor scholen, waarin de wettelijk verplichte kerndoelen vertaald zijn naar ontwikkelingsgerichte doelen voor leerlingen in het (voortgezet) speciaal onderwijs. Jouw school is vrij om zelf keuzes te maken uit de doelen en de lesmaterialen en in welke volgorde je die behandelt. De leerlijn seksuele vorming bestaat uit vijf thema’s:

  1. lichamelijke ontwikkeling en lichaamsbeeld
  2. voortplanting
  3. relatievorming en seksuele diversiteit
  4. (online) seksueel gedrag en weerbaarheid
  5. veilige seks.

De leerlijn seksuele vorming voor het speciaal onderwijs (so) zml bestaat uit 9 niveaus. De leerlijn seksuele vorming voor het voortgezet speciaal onderwijs (vso) bestaat uit 16 niveaus. De niveaus 1 t/m 12 zijn gekoppeld aan de kerndoelen van het uitstroomprofiel vso dagbesteding. De niveaus 13 t/m 16 zijn gekoppeld aan de kerndoelen van het uitstroomprofiel vso arbeidsgericht.

Voor het uitstroomprofiel diplomagericht kun je de doelenmatrix uit de richtlijn seksuele en relationele vorming gebruiken.

Thema 1: Lichamelijke ontwikkeling en lichaamsbeeld

Een positief lichaams- en zelfbeeld zijn van groot belang voor een positieve seksuele ontwikkeling. Welke thema’s horen daarbij? En welke lesmaterialen kun je gebruiken?

Thema’s

De leerlijn lichamelijke ontwikkeling en lichaamsbeeld gaat over:

  • lichamelijke ontwikkeling
  • puberteit
  • zelfbeeld
  • verschillen tussen jongens en meisjes
  • eigenwaarde

Kerndoelen

De leerlingen werken bij deze leerlijn aan kerndoel 3.

  • Kerndoel 3 (DB): ‘De leerling leert hoofdzaken van bouw en functie van het menselijk lichaam en de lichamelijke en geestelijke ontwikkeling; en leert zorg te dragen voor de eigen lichamelijke, seksuele en psychische gezondheid.’
  • Kerndoel 3 (AR): ‘De leerling leert hoofdzaken te begrijpen van bouw en functie van het menselijk lichaam en van de lichamelijke, seksuele en geestelijke ontwikkeling van mensen en leert te zorgen voor de eigen lichamelijke, seksuele en psychische gezondheid.’

2. Voortplanting

Kennis over de voortplanting is onmisbaar voor een positieve seksuele ontwikkeling. Je vindt hier een overzicht van thema’s, kerndoelen en lesmaterialen.

Thema’s

De leerlijn voortplanting gaat over:

  • menstruatie
  • zaadlozing
  • vruchtbaarheid
  • zwangerschap
  • bevalling
  • gezinsplanning
  • kinderwens

 

Kerndoelen

De leerlingen werken bij deze leerlijn aan kerndoel 3.

Tips bij het lesgeven over het thema voortplanting

Gebruik dezelfde woorden 
Wees duidelijk en gebruik in elke les dezelfde woorden voor bijvoorbeeld geslachtsdelen, geslachtsgemeenschap en anticonceptiemiddelen. Zeker op het Plancius-niveau (IQ tot 35). Zo weten leerlingen wat je bedoelt. Maak ook met docenten onderling afspraken over welke woorden je gebruikt.

Anticonceptie
Benadruk bij het thema voortplanting ook het onderwerp anticonceptie. Gebruik hiervoor bijvoorbeeld de anticonceptiekoffer. Bespreek dit onderwerp ook met ouders.

Kinderwens
Soms hebben leerlingen met een verstandelijke beperking een kinderwens. Bespreek dit met hun ouders. Op de website van ASVZ  is veel bruikbaar materiaal te downloaden. Dit vergt echter wel een open houding als docent.

Aparte vakdocent 
Net als op veel andere scholen kunt u ervoor kiezen om met een mannelijke vakdocent voor de jongens en een vrouwelijke vakdocent voor de meisjes te werken. Dit vergemakkelijkt het stellen van meer intieme vragen. Vertel de informatie voor meisjes ook aan de jongens en andersom.

Zwangere vrouw
Nodig eens een zwangere vrouw uit. Met behulp van biologiematerialen kun je dan uitleg geven over de groei van de baby in de buik. Als de baby geboren is, kun je de moeder en het kind nog een keer uitnodigen en de baby samen in bad doen. De leerlingen kunnen de baby dan ook echt voelen, wat ze een realistisch beeld geeft.

3. (Online) seksueel gedrag en weerbaarheid

Een positieve seksuele ontwikkeling gaat niet alleen over het uitblijven van seksueel riskant gedrag, maar ook over de bevordering van seksueel gezond gedrag en seksuele weerbaarheid. Je vindt hier een overzicht van lesmaterialen over deze thema’s.

Thema’s

De leerlijn (online) seksueel gedrag en weerbaarheid gaat over:

  • seksualiteit
  • communicatie over wensen en grenzen
  • de invloed van media en omgeving
  • seksueel gedrag
  • seksuele gevoelens
  • seksuele weerbaarheid
  • intimiteit
  • de eerste keer

Kerndoelen (online) seksueel gedrag en weerbaarheid

De leerlingen werken bij deze leerlijn aan kerndoelen 8 en 9.

  • Kerndoel 8 (DB/ AR): ‘De leerling leert op adequate wijze om te gaan met eigen gevoelens en wensen.’ (Leren functioneren in sociale situaties)
  • Kerndoel 9 (DB/ AR): ‘De leerling leert respectvol en verantwoordelijk om te gaan met anderen.’ (Leren functioneren in sociale situaties)

Tips bij het lesgeven over het thema (online) seksueel gedrag en weerbaarheid

Ja en nee zeggen 
Besteed in de dagelijkse lessen aandacht aan ja en nee zeggen. Ook in relatie tot andere onderwerpen.

Ja en nee plekjes
Leg de leerlingen vanaf jonge leeftijd uit wat het verschil is tussen ja- en nee-plekjes. Je kunt reguliere lesmethoden over dit onderwerp aanvullen met een uitleg over verschillen in aanraking (zoals tussen professionele aanraking door arts of verzorger en intieme aanraking).

Rollenspel
Speel in de klas situaties na met poppen. Vraag de leerlingen hoe ze op de situatie zouden reageren. De leerlingen leren aan de hand van het rollenspel wat normaal en wat over de grens is. Doe dit ook voor situaties op het internet.

Emoties
Gebruik een methodiek als ‘Baas over mijn eigen lijf’ van Philadelphia om aan de hand van basisemoties leerlingen te leren wat fijn is en wat niet. Je kunt ook een voeldoos gebruiken. Stop bijvoorbeeld een tandenborstel, schuursponsje, smurfensnot en zacht doekje in een doos. Laat de leerlingen voelen en zeggen wat ze fijn vinden voelen en wat ze niet fijn vinden voelen. Je kunt vervolgens het verschil tussen leerlingen bespreken. En het verschil van hoe iets voelt op bijvoorbeeld een hand, arm of wang.

Vlaggensysteem
Gebruik de methode van het Vlaggensysteem om seksueel gezond en seksueel grensoverschrijdend gedrag te duiden. Zie ook de pagina ‘signalering’.

Vertrouwenspersoon
Zorg dat alle leerlingen weten dat de school een vertrouwenspersoon heeft. Hang bijvoorbeeld posters door de school met een foto van de vertrouwenspersoon. Nodig de vertrouwenspersoon een keer uit om in de klas iets te vertellen over wat er met hem/haar besproken kan worden.

4. Relaties en seksuele diversiteit

Deze leerlijn is er op gericht om te leren op een respectvolle en positieve manier relaties aan te gaan, met een partner naar eigen keuze. Je vindt hier een overzicht van lesmaterialen en tips om aan dit doel te werken.

Thema’s

De leerlijn relaties en seksuele diversiteit gaat over:

  • relatievorming
  • verliefdheid
  • respectvolle relaties
  • zelfacceptatie
  • seksuele diversiteit

Kerndoelen

De leerlingen werken bij deze leerlijn aan kerndoelen 6 en 10.

  • Kerndoel 6 (DB): ‘De leerling leert over overeenkomsten en verschillen tussen mensen en groepen van mensen in levensbeschouwing, opvattingen en leefwijzen, met daarbij aandacht voor seksualiteit en seksuele diversiteit.’ (Mens en maatschappij)
  • Kerndoel 6 (AR): ‘De leerling leert over burgerschap in de Nederlandse samenleving en de eigen rol als burger in te vullen en leert de betekenis te zien van respect voor verschillen tussen mensen in opvattingen en leefwijzen, met daarbij aandacht voor seksualiteit en seksuele diversiteit.’ (Mens en maatschappij)
  • Kerndoel 10 (DB/ AR): ‘De leerling krijgt zicht op de eigen voorkeuren, interesses en toekomstwensen op het gebied van werken, wonen, vrije tijd en burgerschap.’ (Ontwikkelen van toekomstperspectief)

Tips bij het lesgeven over het thema relaties en seksuele diversiteit

Nuancering
Leerlingen met autisme hebben vaak moeit met nuanceren. Ze denken en benoemen dingen vaak erg zwart/wit, dat hoort bij de stoornis. Soms zorgt dit voor uitspraken die discriminerend overkomen. Bied je leerlingen meer taalnuances aan, zodat ze leren zich beter uit te drukken.

Gastdocent
Nodig een homoseksuele docent uit om iets te komen vertellen over homoseksualiteit. In veel klassen blijkt dat homo-negativiteit daardoor wegvalt. Het onderwerp is dan gekoppeld aan een persoon, wat het vaak makkelijker bespreekbaar maakt. Zo kunnen je leerlingen nieuwe inzichten vergaren.

Stellingen
Oefen het geven van een eigen mening aan de hand van stellingen in een debat.

Rollenspelen
Oefen het praten over relationele gevoelens, misverstanden, ruzies e.d. met behulp van een rollenspel.

5. Veilige seks

De leerlijn veilige seks gaat over seksuele gezondheid en de preventie van soa’s en zwangerschap. Je vindt hier lesmaterialen en tips om aan deze doelen te werken.

Thema’s

De leerlijn veilige seks gaat over:

  • seksuele gezondheid
  • condoom- en anticonceptiegebruik
  • preventie van soa’s en zwangerschap

Kerndoelen

De leerlingen werken bij de leerlijn veilige seks aan kerndoel 3.

  • Kerndoel 3 (DB): ‘De leerling leert hoofdzaken van bouw en functie van het menselijk lichaam en de lichamelijke en geestelijke ontwikkeling; en leert zorg te dragen voor de eigen lichamelijke, seksuele en psychische gezondheid.’
  • Kerndoel 3 (AR): ‘De leerling leert hoofdzaken te begrijpen van bouw en functie van het menselijk lichaam en van de lichamelijke, seksuele en geestelijke ontwikkeling van mensen en leert te zorgen voor de eigen lichamelijke, seksuele en psychische gezondheid.’

Tips bij het lesgeven over het thema veilige seks

IJsbreker of toetje? 
Zet de technische kanten van het verhaal in als ijsbreker of juist als beloning. De interesse voor deze les bij de leerlingen is namelijk groot! Laat ze op een nep-penis oefenen hoe je een condoom omdoet en gebruik de anticonceptiekoffer. Bij een heel laag niveau kunt u ervoor kiezen om alleen het technische verhaal te vertellen. Een (seksuele) relatie onderhouden behoort dan vaak niet tot de mogelijkheden.

Hulp vragen
Veel leerlingen vinden het lastig om de stap van ‘antwoord geven in de klas’ naar ‘condoom gebruiken in de praktijk’ te maken. Vraag leerlingen daarom altijd bij wie ze terecht kunnen als ze hulp nodig hebben. En stimuleer ze om deze persoon te benaderen. Veel leerlingen vinden bijvoorbeeld dat de jongen verantwoordelijk is voor het meebrengen van een condoom. Terwijl een meisje natuurlijk net zo goed een condoom bij zich kan hebben. Leer ze de situatie herkennen: als de jongen geen condoom op zak heeft, ga niet zelf op zoek naar een oplossing, maar vraag om hulp.

Sekswoordenboek
Voor veel leerlingen in het (V)SO is taal- en woordbegrip essentieel. Met een sekswoordenboek kunnen zij hun woordenschat uitbreiden. In Praten over Seks is een sekswoordenboek opgenomen. Op deze site staat een sekswoordenboek in gebarentaal.

Aanvullende materialen ouderbijeenkomst

Wil jij op je school een ouderbijeenkomst organiseren over seksuele opvoeding en seksuele vorming? Kijk dan eens naar onze ondersteunende materialen in de webshop. Speciaal ontwikkeld voor het speciaal onderwijs.

  • Katern weerbaarheid over hoe je ouders kunt betrekken met tips en werkvormen.
Naar het Katern weerbaarheid
  • Draaiboek Kriebels op school voor leraren, opvoedondersteuners en GGD-medewerkers werkzaam in of voor het speciaal onderwijs
Naar het draaiboek

 

 

Ook interessant